ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗ-ΚΡΑΤΟΥΣ

ΠΟΛΗ-ΚΡΑΤΟΣ 

ΓΕΝΕΣΗ-ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 

   Η πόλη-κράτος εμφανίζεται τον 8π.Χ. αιώνα. 

Αντικαθιστά το φυλετικό κράτος και δημιουργείται από τη διάσπαση των φύλων σε μικρότερα τμήματα. Αυτά με την μόνιμη εγκατάσταση τους σε μια συγκεκριμένη περιοχή αποκτούν κοινά συμφέροντα και αυτονομούνται από το υπόλοιπο φύλο. Πρώτο στάδιο για τη δημιουργία της πόλης είναι ο συνοικισμός και πυρήνας της πόλης είναι η ακρόπολη και το ιερό της πολιούχου θεότητας. Η πόλη διακρίνεται σε δύο μέρη: στο άστυ και στη χώρα . Το άστυ κτίζεται γύρω από την ακρόπολη και το ιερό και σ’ αυτό βρίσκονται τα δημόσια κτίρια (Βουλή, Πρυτανείο, Αγορά, Γυμνάσιο) και οι κατοικίες των αρχόντων, των εμπόρων και των βιοτεχνιών. Είναι η έδρα της εξουσίας και ο χώρος συγκέντρωσης των πολιτών όταν χρειάζεται να λάβουν πολιτικές αποφάσεις. Τείχη περιβάλλουν την ακρόπολη και το άστυ, γύρω από το οποίο υπάρχει η χώρα με τις αγροτικές της εκτάσεις και τα χωριά, στα οποία κατοικεί ο αγροτικός πληθυσμός που εξασφαλίζει στην πόλη τα αναγκαία αγροτικά προϊόντα. 

Χαρακτηριστικό συστατικό της πόλης είναι το πολίτευμα της, που καθορίζει το ποιοι πολίτες μπορούν να λάβουν μέρος στη λήψη αποφάσεων. Ο καθορισμός του πολιτεύματος προκάλεσε έντονους πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες σε κάθε πόλη. Η ελληνική πόλη-κράτος γνώρισε τέσσερα πολιτεύματα : την αριστοκρατία , την ολιγαρχία , την τυραννίακαι τη δημοκρατία .

Με την εμφάνιση της πόλης η βασιλεία έχει καταργηθεί και η εξουσία έχει περάσει στα χέρια των ευγενών. Αυτοί επωφελούνται από τις νέες οικονομικές συνθήκες του 8ουπ.Χ. αιώνα, κατέχουν το μεγαλύτερο μέρος των γαιών και επενδύουν τα κέρδη τους στο εμπόριο. Με την οικονομική τους ισχύ κατάργησαν τη βασιλεία και επέβαλαν το πολίτευμα της αριστοκρατίας.

Η κατοχή του μεγαλύτερου μέρους της αγροτικής γης από λίγους ευγενείς σε συνδυασμό με τη συνεχόμενη από τον 8οπ.Χ. αιώνα και μετά δημογραφική άνοδο, δημιουργεί έντονες κοινωνικές αντιπαραθέσεις. Οι γαίες δεν επαρκούν για τη συντήρηση του πληθυσμού της πόλης και δημιουργείται το πρόβλημα της «στενοχωρίας», της έλλειψης δηλαδή επαρκούς γης για καλλιέργεια. Οι μικροκαλλιεργητές λόγω των κακών σοδιών αναγκάζονταν είτε να πουλήσουν τη γη τους στους πλούσιους ευγενείς και να δουλεύουν στα κτήματα τους είτε να δανείζονται. Στη συνέχεια επειδή αδυνατούσαν να πληρώσουν τα χρέη τους, γινόντουσαν δούλοι . Το μεγάλο πρόβλημα της «στενοχωρίας» οι πόλεις προσπάθησαν να επιλύσουν είτε με τον αποικισμό είτε με τον πόλεμο για την κατάκτηση νέων εδαφών.

Στις πολεμικές συγκρούσεις κυριαρχούσε το ιππικό και μόνο οι ευγενείς είχαν την οικονομική δυνατότητα να εκτρέφουν και να χρησιμοποιούν άλογα. Επειδή όμως ήταν λίγοι αριθμητικά και δεν επαρκούσαν για τις ανάγκες των πολέμων, δημιουργείται ένα νέο στρατιωτικό σώμα πεζών οπλιτών, η οπλιτική φάλαγγα . Σ’ αυτή συμμετέχουν όσοι πολίτες μπορούν να φέρουν όπλα με δική τους δαπάνη, καθώς και πολίτες από άλλα κοινωνικά στρώματα που απόκτησαν περιουσία από το εμπόριο, τη βιοτεχνία, τη ναυτιλία. Αυτοί οι οπλίτες-πολίτες θα αγωνιστούν για την πόλη τους και θα αξιώσουν για τους εαυτούς τους πλήρη πολιτικά δικαιώματα . Τον 7ο και 6οπ.Χ. αιώνα θα επικρατήσει το πολίτευμα της ολιγαρχίας και το πολιτικό σώμα θα διευρυνθεί. Στην εξουσία μετέχουν εκτός από τους ευγενείς και άλλοι πολίτες, ανάλογα με την περιουσιακή τους κατάσταση. `Ετσι η ολιγαρχία καλείται και τιμοκρατία (τίμημα = η υπολογιζόμενη αξία της περιουσίας ενός πολίτη).

Τα πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα της εποχής προσπάθησαν να λύσουν οι νομοθέτες . Με σκοπό την αποφυγή αυθαιρεσιών από τους ευγενείς, οι νομοθέτες κατέγραφαν τους προϋπάρχοντες νόμους και θέσπιζαν νέους δικαιότερους, οι οποίοι θα εξομάλυναν τις κοινωνικές αντιθέσεις και θα έφερναν πολιτική και κοινωνική ηρεμία στις πόλεις. Ορισμένοι νομοθέτες δημιούργησαν και πολιτεύματα, όπως ο Λυκούργος στη Σπάρτη και ο Σόλωνας στην Αθήνα, δημιουργοί του τιμοκρατικού πολιτεύματος.

Η άρνηση για αναδασμό της γης και δικαιότερη κατανομή του πλούτου εντείνει τη δυσαρέσκεια των πολιτών και ορισμένοι από αυτούς με τη βοήθεια στρατιωτικών σωμάτων καταλύουν πραξικοπηματικά το πολίτευμα και επιβάλλουν την τυραννία . Κύριο μέλημα των τυράννων ήταν η εξασφάλιση της εξουσίας και ο προσωπικός τους πλουτισμός ενώ αδιαφορούσαν για την επίλυση των προβλημάτων του δήμου.

Εξεγέρσεις του δήμου και των ευγενών καταλύουν τα τυραννικά πολιτεύματα κατά τα τέλη του 6ουπ.Χ. αιώνα και επαναφέρουν την ολιγαρχία ή προχωρούν στην εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος. Στο δημοκρατικό πολίτευμα την εξουσία ασκεί η εκκλησία του δήμου , η συνέλευση δηλαδή όλων των ενήλικων πολιτών ανεξαρτήτως καταγωγής και κοινωνικής θέσης. Κύρια στοιχεία του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι η ισηγορία και η ισονομία, η δυνατότητα δηλαδή του κάθε πολίτη να λαμβάνει το λόγο και να εκφράζει τις απόψεις του κατά τη διάρκεια των συνελεύσεων της εκκλησίας του δήμου. Με την ισονομία οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στο νόμο και συμμετέχουν ενεργά στην επεξεργασία και ψήφιση των νόμων που τους αφορούν. Οι γυναίκες δεν συμπεριλαμβάνονται στους ενεργούς πολίτες και οι δούλοι δεν έχουν κανένα πολιτικό ή κοινωνικό δικαίωμα.

Κάθε πόλη-κράτος είναι ένας αυτόνομος πολιτικός οργανισμός και η επιβίωση και η ανάπτυξη του εξαρτάται από την ελευθερία , την αυτονομία και την αυτάρκεια . `Ετσι η πόλη-κράτος πρέπει να είναι ελεύθερη και ανεξάρτητη από άλλες πόλεις-κράτη, να αποβλέπει στη διαφύλαξη του πολιτεύματος και της πολιτικής της, να θεσπίζει τους νόμους που θεωρεί ότι εξυπηρετούν καλύτερα τα συμφέροντα της, να έχει δικό της νόμισμα και να παράγει η ίδια τα απαραίτητα αγαθά για τη συντήρηση και υλική ευημερία των πολιτών της. Η προσπάθεια για την εκπλήρωση των τριών αυτών προϋποθέσεων δημιουργεί στους πολίτες της κάθε πόλη έντονο τοπικιστικό πατριωτισμό . Αυτός ο πατριωτισμός στάθηκε το κύριο εμπόδιο για την πολιτική ενοποίηση των Ελλήνων αν και είχαν συνειδητοποιήσει τη φυλετική και πολιτιστική τους ταυτότητα. Η σταθερή όμως επιδίωξη της ικανοποίησης των συμφερόντων της πόλης τους φέρνει αντιμέτωπους μεταξύ τους και μόνο η απειλή εξωτερικού κινδύνου μπορεί να τους ενώσει προσωρινά (π.χ. Πέρσες).

Η πόλη - κράτος αποτελεί μοναδικό πολιτικό φαινόμενο για την παγκόσμια ιστορία. Αν και υπήρχαν πόλεις στην αρχαιότητα, σε καμιά όμως από αυτές δεν αναπτύχθηκε η πολιτική ζωή συνδεδεμένη με τις έννοιες της ελευθερίας , της συμμετοχής , της δικαιοσύνης . Ο πολίτης μέσα στο πλαίσιο της ελληνικής πόλης ανακαλύπτει την προσωπική του ελευθερία, αγωνίζεται για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων του και τη συμμετοχή του στις πολιτικές, δικαστικές, θρησκευτικές και αμυντικές λειτουργίες της πόλης. Παράλληλα αναλαμβάνει τις ευθύνες του για τη διαχείριση των κοινών και την υπεράσπιση της ανεξαρτησίας του τόπου του.

Αν και υπήρχαν πόλεις στην αρχαιότητα, σε καμιά όμως από αυτές δεν αναπτύχθηκε η πολιτική ζωή συνδεδεμένη με τις έννοιες της ελευθερίας , της συμμετοχής , της δικαιοσύνης . Ο πολίτης μέσα στο πλαίσιο της ελληνικής πόλης ανακαλύπτει την προσωπική του ελευθερία, αγωνίζεται για την κατοχύρωση των δικαιωμάτων του και τη συμμετοχή του στις πολιτικές, δικαστικές, θρησκευτικές και αμυντικές λειτουργίες της πόλης. Παράλληλα αναλαμβάνει τις ευθύνες του για τη διαχείριση των κοινών και την υπεράσπιση της ανεξαρτησίας του τόπου του.